Gadziogłówkowate Gomphidae



W Polsce występują cztery gatunki należące do tej rodziny. Należą one do trzech rodzajów: Gomphus (2 gat.), Ophiogomphus (1 gat.) i Onychogomphus (1 gat.). W tym opracowaniu zasadniczym celem jest wykazanie różnic pomiędzy rodzajami występującymi w naszym kraju. Opis cech wspólnych pozwoli na oznaczenie przynależności ważki do tej właśnie rodziny.

           
Rodzina Gadziogłówkowate Gomphidae
  Rodzaj Gadziogłówka Gomphus
  Rodzaj Trzepla Ophiogomphus
  Rodzaj Smaglec Onychogomphus


Tekst i tablica poglądowa: Ewa Miłaczewska
Zdjęcia: Paweł Buczyński
Michał Kaczorowski
Piotr Mikołajczuk
Jarosław Wenta
Teresa Stolarczyk
Przemysław Żurawlew
© Ewa Miłaczewska

 

Cechy wspólne
Do rodziny Gomphidae należą żyjące w Polsce cztery gatunki. Dwie gadziogłówki, trzepla zielona i smaglec ogonokleszcz. Są to ważki średniej wielkości, ich całkowita długość wynosi 45-60 mm. Rozpiętość skrzydeł osiąga około 70 mm. Związane są głównie z wodami płynącymi lub jeziorami przepływowymi.
Ważki te mają zielone, szeroko rozstawione oczy, które nie stykają się ze sobą — to najważniejsza cecha wyróżniająca całą rodzinę.
Odwłoki, zwłaszcza samców, są silnie rorszerzone w obrębie segmentów 8-9. Po stronie grzbietowej, wzdłuż całego czarnego odwłoka biegnie szereg żółtych lub zielonych, „zaostrzonych” ku tyłowi plamek.
 
Skrzydła:
U wszystkich samców rodziny Gomphidae skrzydła mają trójkąty analne i haczykowate szpice w ich pobliżu. Skrzydła samic nie mają trójkątów analnych i są zaokrąglone.

(foto: Paweł Buczyński, Teresa Stolarczyk i Jarosław Wenta)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Różnice
 
Głowa:
Gomphus ma żółte czoło podkreślone grubą, czarną linią oddzielającą je od nadustka.
Ophiogomphus ma całą „twarz” jaskrawozieloną, czoło oddzielone od nadustka cienką linią. U samic tego gatunku na potylicy występują niewielkie „rożki” — patrz Ophiogomphus cecilia.
Onychogomphus ma czoło żółte, z dużym, czarnym, trójkątnym znakiem koło przyoczek i wyraźną czarną linią oddzielająca je od nadustka.

Tułów:
Gomphus i Onychogomphus mają tułów żółto-czarny. Na powierzchniach grzbietowych występuje bogaty rysunek, różny u poszczególnych gatunków. Ophiogomphus ma tułów jaskrawozielony z cienkimi czarnymi szwami, zaś na powierzchni grzbietowej rysunku brak.

Odwłok:
u Gomphus i Onychogomphus plamki na odwłoku są żółte na czarnym tle (u starszych osobników rodzaju Gomphus szarozielone na czarnym tle). Ophiogomphus ma na segmentach 1 i 2 plamki jaskrawozielone, dalej żółte.

Narządy analne samców:
Gomphus w widoku z góry są czarne.
Ophiogomphus w widoku z góry są żółte.
Onychogomphus duże, za młodu rude i brązowe, z wiekiem czerniejące. Mają bardzo charakterystyczny kształt przypominający kleszcze — kształt ten podobny jest do kleszczy zarówno w widoku z góry, jak i z boku.

(foto: Michał Kaczorowski, Piotr Mikołajczuk, Jarosław Wenta i Przemysław Żurawlew)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Larwy/wylinki
 
Wymiary larw:
Gomphus (flavipes i vulgatissimus) długość wynosi 28–35 mm, przy czym G. flavipes (tu na zdjęciach) jest nieco dłuższa od G. vulgatissimus. Największa szerokość odwłoka 6–8 mm, u G. vulgatissimus nawet 7–9 mm
Ophiogomphus cecilia długość wynosi 29–32 mm. Największa szerokość odwłoka 10 mm
Onychogomphus forcipatus długość wynosi 22–25 mm — jest wyraźnie najmniejszy. Największa szerokość odwłoka 7–8 mm

Kolce grzbietowe:
Gomphus (flavipes i vulgatissimus) nie występują
Ophiogomphus cecilia wyraźnie rozwinięte, nie kładą się na błony międzysegmentalne
Onychogomphus forcipatus obecne, nie odstające silnie. Często kładą się (przede wszystkim na tylnych segmentach) na błonę międzysegmentalną

Kolce boczne:
Gomphus (flavipes i vulgatissimus) obecne na segmentach 6–9
Ophiogomphus cecilia obecne na segmentach 7–9
Onychogomphus forcipatus obecne na segmentach 7–9 lub 6–9

Czułki:
Gomphus (flavipes i vulgatissimus) 3. człon czułka cylindryczny, węższy od 1. (podstawnego)
Ophiogomphus cecilia 3. człon czułka równomiernie spłaszczony, w najszerszym miejscu ok. 2x szerszy niż u podstawy
Onychogomphus forcipatus 3. człon czułka pośrodku lekko wklęsły, na brzegach zewnętrznych pogrubiony, w najszerszym miejscu 2,5-3 x szerszy niż u podstawy

(foto Andrzej Kucharski i Piotr Zabłocki)
 
 
 
Z terminami użytymi w opisie można zapoznać się na stronach: SŁOWNIK, BUDOWA WAŻKI lub ZACHOWANIA WAŻEK

Aby bliżej poznać i porównać same gadziogłówki Gomphus — skorzystaj z tego linku.